1. MUMIE

Słowo "mumia" wywodzi się od arabskiego "mumija" (z perskiego "mum"),które oznacza smołę ziemną. Najbardziej znane mumie pochodzą z grobowców z czasów starożytnego Egiptu. Początkowo ich odkrywcy sądzili, żę ciało zmarłego polewano smołą podczas balsamowania. Dopiero w trakcie badań odkryto, że skórę nieboszczyka podczas mumifikacji pokrywano warstwą żywicy, która nadawała ciału ciemną, smolistą barwę.

Wielki Sfinks z Gizy znajdujący się u stóp piramidy faraona IV dynastii Chefrena jest największym na świecie posągiem wykutym z jednej bryły skalnej. Przez kolejne tysiąclecia rozbudzał wyobraźnię poetów, naukowców i podróżników. Próbowano odkryć sekrety, które skrywał. Kto go wybudował, kiedy, w jakim celu i kogo przedstawiał? Na te pytania naukowcy do dziś poszukują odpowiedzi.

3. NAJWIĘKSI FARAONOWIE.
Okres Wczesnodynastyczny i Stare Państwo 

Nazwa "faraon" wywodzi się od egipskiego określenia "per-aa" oznaczającego "wielki dom". Faraon w starożytnym   Egipcie nosił tytuł Pana Dwóch Krain. Był królem Górnego i Dolnego Egiptu, najwyższym władcą politycznym i religijnym. Najstarszym zabytkiem  ukazującym faraona jako zawsze zwycięskiego władcę i pana Górnego i  Dolnego Egiptu jest słynna Paleta Narmera. Jako Najwyższy Kapłan Wszystkich Świątyń król reprezentował boga na  ziemi. Celebrował uroczystości rytualne i budował świątynie, by oddać cześć bogom. Sam był również uznawany  za boga, przypisywano mu siłę nadprzyrodzoną. Obejmujący rządy faraonbył opiekunem boskiej energii i siły  sprawczej zapewniającej harmonię ziemskiego świata maat. Panowanie pierwszych faraonów Okresu  Wczesnodynastycznego i Starego Państwa jest po dziś dzień dla nas zagadką. Pozostały po nich jedynie ślady  działalności budowlanej, m.in. wspaniałe grobowce - mastaby i piramidy.

4. NAJWIĘKSI FARAONOWIE.
Stare Państwo, I Okres Przejściowy, Średnie Państwo,
II Okres Przejściowy, Nowe Państwo

Okres Starego Państwa w dziejach starożytnego Egiptu określany jest jako "złoty wiek". Kraj pozbawiony 
zagrożeń zewnętrznych rozwijał się gospodarczo. Na ścianach grobowców królewskich od czasów panowania faraona Unisa umieszczano tzw. Teksty Piramid - hieroglificzne napisy o charakterze religijnym zawierające modlitwy i zaklęcia mające pomóc władcy w życiu pozagrobowym. Pod koniec panowania VI dynastii władza królewska w Egipcie osłabła. Władzę w poszczególnych prowincjach przejęli właściciele ziemscy - możnowładcy. Wraz z panowaniem Mentuhotepa II rozpoczął się okres Średniego Państwa i na nowo została scentralizowana władza królewska, zapanowała stabilizacja i rozkwit.

5. NAJWIĘKSI FARAONOWIE.
Nowe Państwo

W czasach prosperity Nowego Państwa nastąpił rozkwit gospodarki, sztuki i architektury egipskiej. Władców grzebano w grobowcach skalnych znajdujących się na zachodnim brzegu Nilu w Dolinie Królów. Stolicą kraju było miasto Teby. Amenhotep III wzniósł w Luksorze wspaniałą światynię Amona. Zachowane monumentalne rzeźby przedstawiające tego władcę należące do jego świątyni grobowej, tzw. kolosy Memnona, są jednym z najbardziej znanych zabytków starożytnego Egiptu. Jego następca, Amenhotep IV Echnaton, który bywa określany heretykiem, wprowadził radykalne zmiany w religii egipskiej. Zastąpił tradycyjny system wierzeń w wielu bogów wiarą w jednego boga Atona i założył nową stolicę w Tell el-Amarna (Achetaton). Grobowiec kolejnego władcy na tronie egipskim, Tutanchamona, jest najbardziej sensacyjnym odkryciem w dziejach archeologii Egiptu.

6. NAJWIĘKSI FARAONOWIE.
Nowe Państwo, III Okres Przejściowy, Okres Późny, Okres Ptolemejski

Wraz z nastaniem XIX dynastii w Egipcie rozpoczął się okres ramessydzki. Najwybitniejszym władcą tej epoki był Ramzes II, który prowadził wojny z Syryjczykami i Hetytami. Za czasów panowania ostatniego króla XX dynastii Ramzesa XI w Egipcie doszło do wojny domowej, w wyniku której zostały splądrowane świątynie w Tebach i groby królewskie w Dolinie Królów. Kolejne dwie epoki w dziejach Egiptu - III Okres Przejściowy i Okres Późny - były związane z najazdami obcych narodów, które obejmowały władzę w państwie. Aleksander Wielki, podbiwszy Egipt,  zreorganizował administrację egipską i założył nową stolicę, Aleksandrię. Namiestnik macedoński, Ptolemeusz, w 305 r. p.n.e. koronował się na króla, dając początek dynastii Ptolemeuszów, która panowała w kraju nad Nilem 
aż do podboju rzymskiego w 30 r. p.n.e. Kleopatra, ostatnia królowa Egiptu, popełniła samobójstwo, 
a kraj stał się prowincją cesarstwa rzymskiego.

7. SEKRETY ŻYCIA RAMZESA II.

Ramzes II, zwany Wielkim, trzeci władca XIX dynastii z okresu Nowego Państwa, to postać niezwykła, do dziś fascynuje wielu egiptologów. Do historii przeszedł nie tylko jako znakomity strateg wojenny, mistrz dyplomacji i świetny wojownik, ale również jako władca uwielbiany przez swoich poddanych. Żaden inny faraon nie rządził tak długo Egiptem ani też nie pozostawił po sobie tylu zabytków. O skali i rozmachu stawianych przez Ramzesa II budowli świadczą takie dzieła jak wykuta w litej skale światynia w Abu Simbel czy Ramesseum - wzniesiona w Tebach Zachodnich świątynia grobowa władcy.

8. EGIPT - KRAINA BOGÓW CZ.1.

Dla starożytnych Egipcjan religia była najważniejszą częścią życia. Nie tylko określała ich związki z ziemią i królem, ale też prowadziła do zrozumienia siebie i otaczającego świata. Przez 5 tysięcy lat mieszkańcy Czarnej Ziemi oddawali cześć wielu bogom, jednak zadaniem niektórych ekspertów ich religia zawierała również elementy monoteistyczne. Oglądając film, dowiesz się, jakie znaczenie ma Egipt dla judaizmu, chrześcijaństwa i islamu, czy Trójca Święta ma swój odpowiednik w religii starożytnego Egiptu, jakie związki ze staroegipskim świętem opet ma meczet Abu el-Haggag.

9. EGIPT - KRAINA BOGÓW CZ.2.

Mieszkańcy Delty Nilu całą swą uwagę koncentrowali nie na życiu doczesnym, lecz na życiu wiecznym, nie szczędząc sił i pieniędzy na budowę grobowców i świątyń. Wzniesione przez nich kompleksy świątynne przypominały rezydencje władców, tyle tylko że przeznaczone były dla bogów. O rozmiarach egipskich założeń świątynnych może świadczyć fakt, że największy z zachowanych przybytków - świątynia Amona w Karnaku - jest tak wielka, że mogłaby pomieścić paryską katedrę Notre Dame. Przedstawiamy Państwu kolejny spośród czterech filmów tworzących serię o wierzeniach starożytnych Egipcjan, z którego dowiedzą się Państwo, jakie formy kultu przybierała religia mieszkańców Czarnej Ziemi i jakie miejsca otaczali oni szczególną czcią.

10. EGIPT - KRAINA BOGÓW CZ.3.

Egipska wizja życia pozagrobowego do dziś fascynuje i zaciekawia. Wiara w to, iż po śmierci ciało jest potrzebne człowiekowi do odrodzenia się w zaświatach, sprawiła, że starano się zachować cielesną powłokę zmarłego w jak najlepszym stanie. Tajemnicze, często szokujące rytuały mumifikacji stale rozbudzają wyobraźnię nie tylko badaczy, ale i filmowców czy autorów powieści. Mamy okazję dowiedzieć się , jak wyglądał proces tworzenia mumii i co, oprócz ciała, było według Egipcjan potrzebne zmarłemu po śmierci. Poznamy rytuały pogrzebowe znad Nilu oraz zobaczymy, co spodziewał się ujrzeć w zaświatach mieszkaniec starożytnego Egiptu.

11. EGIPT - KRAINA BOGÓW CZ.4.

Z nadejściem chrześcijaństwa i islamu wierzenia starożytnych Egipcjan oficjalnie zostały zastąpione nową religią. Jednak dawne, głęboko zakorzenione rytuały i obyczaje nadal były żywo obecne nad Nilem. Często wpływały na nową religię. Obrzędy pogańskie przechodziły na grunt chrześcijański czy muzułmański, stając się częścią miejscowej, ludowej religijności. Starożytnych egipskich zaklęć używano jeszcze w średniowieczu. Również w religii Koptów oraz tzw. ludowym islamie znajdujemy wiele pozostałości dawnych wierzeń, formalnie sprzecznych z regułami największych monoteistycznych religii. Niektóre zwyczaje z czasów faraonów przetrwały w mniej lub bardziej zachowanej formie nawet do dziś. Choć często nie zdajemy sobie z tego sprawy, symbole i rytuały wywodzące się ze starożytnych egipskich wierzeń towarzyszą nam również współcześnie.

12. KARNAK - ŚWIĄTYNIA BOGÓW.

Teby w czasach XVIII dynastii były stolicą kraju i zarazem głównym ośrodkiem religijnym Egiptu. Na wschodnim brzegu Nilu, w Karnaku i Luksorze, władcy Nowego Państwa wznieśli wspaniałe świątynie poświęcone Amonowi. Luksor uważano za pierwotną siedzibę boga Amona - tu miało się znajdować mityczne prawzgórze. Pierwsza wzmianka o znajdującej się tam świątyni Amona pochodzi z czasów Jahmesa. Luksorska świątynia była południową siedzibą boga Amona-Re, czczonego jako Amenemopet. Z kolei Karnak położony jest około 2,5 km na północ od świątyni w Luksorze. Kojarzy się on głównie z imponującą budowlą wzniesioną na cześć Amona-Re, ale powstało tam również ponad 20 innych świątyń, tworząc olbrzymi kompleks sakralny.

13. WIELKA KRÓLOWA EGIPTU.

Hatszepsut była jedną z najbardziej niezwykłych i tajemniczych postaci w dziejach starożytnego Egiptu. Jako pierwsza kobieta w historii egipskiej monarchii oficjalnie koronowała się na króla i przyjęła wszystkie przywileje, które do tej pory były dostępne wyłącznie mężczyznom. Z jej polecenia zbudowano wspaniałą, monumentalną światynię w Deir el-Bahari. Przez cały czas panowania wspierał ją wierny doradca i przyjaciel, Senenmut. Następcy Hatszepsut nie byli jednak wdzięczni za to, co uczyniła dla państwa. Jeden z nich, jej pasierb Totmes III, zapragnął usunąć świadectwo o niej z pamięci przyszłych pokoleń i nakazał zniszczyć wszystkie wizerunki Hatszepsut oraz zapisy jej imienia.

14. ATLANTYDA - ZAGINIONA CYWILIZACJA.

Zagadka tajemniczej Atlantydy do dziś fascynuje i budzi ciekawość. Atlantydę jako jedyny opisał Platon, który w swoim dziele "Timajos" przedstawił cywilizację wyspy i opisał panujące na niej idealne stosunki między ludźmi. Mityczna kraina miała znajdować się pod szczególną opieką boga Posejdona, jednak nie uchroniło jej to przed zagładą. Czy legendarna wyspa istniała naprawdę? Czy może była wyłącznie dziełem fantazji, mającym służyć filozofowi za model utopijnego świata? Już współcześni Platonowi sceptycznie podchodzili do wiary w istnienie Atlantydy. Przez stulecia narosło wokół legendy mnóstwo niezwykłych, często wręcz śmiesznych teorii. Niektórzy widzą w opisie Platona historię cywilizacji minojskiej, inni opowieść o Terze.

15. TROJA - PRAWDA CZY MIT?

Czy Achilles, Hektor, Priam, Helena i inni bohaterowie opisani w "Iliadzie" istnieli naprawdę, czy zostali wymyśleni przez Greków? A jeśli nawet byli postaciami fikcyjnymi, to czyje losy i dokonania mogły być inspiracją dla stworzenia ich legendy? Czy w opowieści o koniu trojańskim jest choć ziarnko prawdy? Historia wojny trojańskiej pasjonuje od dawna, zarówno uczonych, jak i amatorów. Zafascynowany historią mitycznej Troi archeolog Heinrich Schliemann poświęcił całe swoje życie, by odnaleźć ruiny antycznego miasta. Współcześni również zastanawiają się, ile w opowieściach o starożytnej Troi jest faktów.

16. TAJEMNICE EGEJSKIEJ APOKALIPSY

Około 1200 roku p.n.e. doszło do ogromnej katastrofy, która doszczętnie zniszczyła rozwinięte wówczas kultury egejskie. Całkowicie zamarły cywilizacje Hetytów i Minojczyków. Do dziś nie wiadomo, co było przyczyną zniszczenia tych fascynujących światów. Ślady popiołu świadczyć mogą o ogromnym pożarze. Naukowcy podejrzewają też, że do klęski przyczyniły się również długotrwała susza i trzęsienia ziemi. Cennych informacji dostarczają tabliczki znalezione w Ugarit. Tajemnicza, nieznana katastrofa do dziś jest zagadką dla naukowców - również polskich uczonych, którzy do dziś pracują nad jej rozwikłaniem.

17. JAK POWSTAŁO IMPERIUM GRECJI

W przeciągu wieków starożytna Grecja przeistoczyła się z grupy walczących ze sobą plemion w potęgę militarną i kulturalną. Została ojczyzną największych filozofów, naukowców, artystów. Jak doszło do tego, że suwerenne polis potrafiły współdziałać w obliczu zagrożenia? Poznamy metody działania słynnych wodzów, m.in. wielkiego Ateńczyka Temistoklesa, dzięki któremu Grecy pokonali niebezpiecznych wówczas Persów, a flota grecka stała się potęgą na morzach w V wieku p.n.e. Prześledzimy też historię powstania dwóch najsłynniejszych antycznych eposów, "Odysei" i "Iliady".

18. DECYDUJĄCE STARCIA-BITWA POD MARATONEM
ZAWÓD: DOWÓDCA

Na początku V w. p.n.e. perski król Dariusz dążył do opanowania Grecji. Miał nadzieję, że wewnętrzne spory między polis ułatwią mu zadanie. Jego armia w Tracji poniosła klęskę, jednak Dariusz nie poddawał się. Wysłał kolejne wojska, które tym razem miały więcej szczęścia i zdołały przebić się aż do granic Attyki. Oddziałami dowodzili Datis i Artafernes. Dariusz planował uderzyć na Ateny, jednak niespodziewanie, nieopodal Maratonu, jego żołnierzy powstrzymali hoplici. Choć Ateńczyków było prawie o połowę mniej niż Persów, udało im się pokonać wroga. Udowodnili, że mniejsza armia może zwyciężyć większą, jeżeli jest lepiej od niej zorganizowana i przygotowana, a o zwycięstwie często decyduje strategia, nie liczebność.

19. BOGOWIE I BOGINIE

Mitologia starożytnych Greków jest nieodłączną częścią kultury europejskiej. Postacie bogów, ich niesamowite historie służyły nieraz artystom do wyrażania swoich uczuć i poglądów na świat. Mitologia grecka stała się kopalnią symboli, alegorii i innych środków artystycznego wyrazu. Nawiązania do greckich opowieści o bogach i herosach pojawiły się często w sztuce i literaturze renesansu, romantyzmu, oświecenia. Z mitologicznych motywów korzystali równie chętnie naukowo podchodzący do życia pozytywiści, jak i młodopolscy dekadenci. Również dziś w sztuce pojawiają się liczne nawiązania do antycznych mitów - w dziełach plastycznych , w poezji, a nawet w tytułach filmów. Nie sposób poruszać się w świecie kultury, nie wiedząc, kim byli Atena, Zeus czy Herakles, nie znając historii Prometeusza albo Syzyfa.

20. ZAGADKI STAROŻYTNOŚCI: MISTYCZNE MONUMENTY
STAROŻYTNEJ GRECJI

Odkąd tylko Europejczycy zainteresowali się antykiem, starożytne budowle greckie budziły ich podziw i fasycnację. Zarówno naukowcy, jak i pasjonaci amatorzy próbowali odtworzyć wygląd dawnych monumentalnych budynków na podstawie zachowanych pozostałości. Po wielu wspaniałych świątyniach czy teatrach pozostały zaledwie gruzy, lecz bywało, iż architektura antycznej Grecji zachowała się w zadziwiająco dobrym stanie. Dzięki pracy archeologów, historyków i antropologów możemy nie tylko podziwiać dziś przepiękne odrestaurowane ateńskie budowle, ale także dowiedzieć się, kto je zaprojektował i jakie było ich prawdziwe przeznaczenie.

21. JAK POWSTAJE IMPERIUM: EPOKA ALEKSANDRA

Aleksander Wielki to postać niezwykła i fascynująca. Ten wybitny wódz w pełni zasłużył sobie na swój przydomek. Na jego krótkie, lecz wyjątkowo intensywne życie składają się wielkie wydarzenia, które wpłynęły na historię starożytnego świata. Już jako 15-latek Aleksander po raz pierwszy musiał dowodzić armią w bitwie. W krótkim czasie udało mu się podbić Anatolię (dzisiejsza Turcja) i pokonać Persję. Ze swoim wojskiem dotarł aż do Egiptu, którego królem ogłosił się oficjalnie. Stworzył jedno z największych imperiów w historii, a udało mu się tego dokonać w wieku 33 lat.

22. ZAGINIONE SKARBY BIBLIOTEKI ALEKSANDRYJSKIEJ

Biblioteka Aleksandryjska to bez wątpienia najsłynniejszy księgozbiór antycznego świata. Przez lata zgromadzono tam tysiące dzieł starożytnych poetów, naukowców, filozofów. Założona została przez króla Ptolemeusza I Sotera za radą jednego z jego przyjaciół, uczonego imieniem Demetriusz. Marek Antoniusz podarował Bibliotece liczne zbiory przez wzgląd na Kleopatrę, z którą prawdopodobnie łączyła go zażyłość. Bezcenne księgi spłonęły w większości podczas pożaru, gdy do Egiptu wkroczyło wojsko Cezara. Obecnie Biblioteka jest odbudowywana.

23. ZAGINIONY ŚWIAT ETRUSKÓW

Cywilizacja Etrusków królowała na ziemiach dzisiejszej północnej Italii przez wiele stuleci. Lud ten do dziś fascynuje zarówno naukowców, jak i miłośników historii. Badacze spierają się co do pochodzenia Etrusków - niektórzy twierdzą, iż Tyrrenowie (jak zwali ich Grecy) przybyli ze wschodu, inni uważają ich za rdzenną ludność Italii. Etruskowie sporo obyczajów zaczerpnęli od Greków, sami zaś mieli ogromny wpływ na Rzymian, którzy zapożyczyli od nich liczne osiągnięcia naukowe, tradycje (np. noszenie togi czy pęk rózeg jako oznakę władzy), wierzenia (liczne bóstwa).

24. PIERWSZA WOJNA Z BARBARZYŃCAMI

Rzymianie nieraz musieli zmagać się z barbarzyńcami - jak nazywali zresztą większość obcych ludów. Wojska Rzymu toczyły bitwy z plemionami celtyckimi (Tauryskowie i Norykowie), germańskimi (Teutonowie, Cymbrowie i Ambronowie) czy ludami wschodnimi (Partowie). Choć armia rzymska była o wiele lepiej zorganizowana i miała przewagę nad barbarzyńcami ze względu na wyposażenie, zarówno za czasów republiki, jak i imperium Rzym poniósł wiele strat z powodu tych walk. Wojny z barbarzyńcami stały się ostatecznie jedną z przyczyn upadku cesarstwa.

25. SPARTAKUS

Powstanie Spartakusa to jedno z najbardziej fascynujących i tajemniczych wydarzeń w historii starożytnego Rzymu. Jego przywódca był niewolnikiem i gladiatorem. Uważano, że pochodzi z Tracji, ponieważ na arenie prezentował tracki styl walki. Niektórzy twierdzili, że był również dezerterem z rzymskiej armii. W Kapul zbiegł ze szkoły gladiatorów. Po ucieczce zaszył się w okolicach Wezuwiusza, skupiając wokół siebie innych zbiegłych niewolników-gladiatorów. W końcu wzniecili rebelię i stanął na jej czele. Powstanie zostało stłumione przez Marka Krassusa, rzymskiego wodza, a Spartakus poniósł śmierć na polu walki.

26. JULIUSZ CEZAR

Życie Juliusza Cezara od lat fascynowało historyków, badaczy oraz artystów. Powstały liczne filmy i dzieła literackie na temat tego wielkiego wodza. Niewielu jednak wie tak naprawdę, jak wyglądała droga Cezara do władzy. Jak to możliwe, że młody kwestor z rodu Juliuszów stał się wielkim władcą imperium? Film przedstawia drogę władzy Juliusza Cezara, od dorastania w cieniu walk między stronnictwami politycznymi, a następnie skromnych tytułów urzędniczych poprzez namiestnictwo w Galii aż po niesamowite kampanie wojenne, które doprowadziły do przejęcia przez Cezara rządów nad całym Rzymem.

27. GNIEW BOGÓW

W III wieku n.e. Rzym stopniowo pogrążał się w chaosie i upadku. Kolejne ataki barbarzyńskich wojsk niszczyły i osłabiały państwo. Ludzie szukali czegoś, co da im poczucie bezpieczeństwa i stabilizacji. W takich warunkach kolejni uzurpatorzy mieli znakomitą okazję, by przejmować władzę. Jednocześnie coraz większą popularność zyskiwała nowa religia - chrześcijaństwo. Wierzenia pogańskie powoli wypierała wiara chrześcijan. Nie wszyscy byli tym faktem zachwyceni. Upadek wiary w rzymskie bóstwa oznaczał jednocześnie zmniejszenie pozycji cesarzy, którzy byli uważani oficjalnie za bogów.

28. CESARZ ŻOŁNIERZY

Pod koniec III wieku n.e. sytuacja w Rzymie nie przedstawiała się zbyt dobrze. Liczni uzurpatorzy zwalczali się wzajemnie, podczas gdy Goci, Wandalowie i inne barbarzyńskie plemiona korzystały z osłabienia imperium. Cesarz Kwintyllus nie potrafił zapanować nad chaosem. Wtedy swoje talenty przywódcze i militarne ujawnił młody iliryjski wódz, Lucjusz Aurelian. Żołnierze obwołali go cesarzem, co spowodowało ostateczny upadek rządów Kwintyllusa. Aureliana nie interesowała tylko walka - monarcha przeprowadził szereg reform wewnętrznych w kraju, m.in. gospodarczych i religijnych.

29. KONSTANTYN WIELKI

Konstantyn I w pełni zasłużył na przydomek "Wielki". Udało mu się pokonać rywala do tronu dzięki wiernemu przyjacielowi, Licyniuszowi, który pomagał mu sprawować władzę przez wiele lat. Kontynuował politykę wewnętrzną Dioklecjana, dążąc do usprawnienia władzy w imperium. Zupełnie odmienne od Dioklecjańskiego miał jednak podejście do kwestii religijnych. Wydany przez Konstantyna edykt mediolański zezwolił chrześcijanom, dotychczas tępionym, na swobodne wyznawanie wiary. Pod koniec życia cesarz sam również przyjął chrzest, pod wpływem syna nawróciła się także Helena.

30. JAK POWSTAJE IMPERIUM

Początki cesarstwa chińskiego do dziś budzą fascynację i podziw na całym świecie. Powstanie tak niezwykłego imperium nie byłoby możliwe, gdyby nie zasługi Shi Huangdi, zwanego Pierwszym Cesarzem. Jak to możliwe, że ten ambitny monarcha zjednoczył państwo bardzo zróżnicowane, tworząc imperium większe niż całe terytorium Europy? Choć Chińczycy zawdzięczają mu wiele istotnych udoskonaleń, jak ujednolicenie pisma czy wprowadzenie administracji, wokół jego postaci krąży wciąż wiele kontrowersji - Shi Huangdi był tyranem i rządził w sposób nieznoszący sprzeciwu.

31. GROBOWIEC TERAKOTOWEJ ARMII

W 1974 r. dokonano w Chinach jednego z największych odkryć XX w. W miejscowości Xi'an (prowincja Shaanxi), w zespole grobowym zmarłego w 210 r. p.n.e. cesarza Shi Huangdi, odnaleziono figury starożytnych wojowników. Ta znana obecnie na całym świecie armia terakotowa liczy sobie ponad 8 tys. rzeźb. Budowa gigantycznego grobowca cesarskiego trwała ponad 30 lat. W tym czasie pracowało nad nim blisko 700 tys. ludzi. Miał on stanowić miniaturę świata żyjących.

32. KONFUCJUSZ SŁOWA MĄDROŚCI

Kongfuzi, zwany w Europie Konfucjuszem, był najsłynniejszym chińskim filozofem. Jego nauki wpłynęły znacząco na całą kulturę Chin. W połowie VI wieku p.n.e. stworzył szkołę, w której zaczął dzielić się swymi przemyśleniami filozoficznymi z szerokim gronem adeptów. Konfucjusz rozważał pojęcia cnoty i moralności w odniesieniu do relacji międzyludzkich. Tradycja przypisuje mu autorstwo słynnego Pięcioksięgu. Na przestrzeni wieków postrzeganie myśli Konfucjusza zmieniało się - raz filozofa uważano za największego mędrca, innym razem palono jego księgi.

33. ZAKAZANE MIASTO: DYNASTIA I PRZEZNACZENIE

Sama nazwa "Zakazane Miasto" przywodzi na myśl niezwykłe tajemnice. Ten monumentalny kompleks pałacowy przez lata skrywał prywatne życie cesarzy i ich rodzin przed wzrokiem tłumów. Chińczycy wierzyli, iż znajduje się dokładnie w centrum świata. Wybudowany na polecenie monarchy Yongle pałac wraz z otaczającymi go ogrodami i świątyniami aż dwa razy uległ zniszczeniu. Pierwszy raz przez mandżurskich najeźdźców, a następnie przez Japończyków w latach 20. XX w. Do dziś niejeden pawilon Zakazanego Mista pozostaje zagadką.

34. W POSZUKIWANIU SHANGRI-LA

Shangri-La to kraina stworzona przez pisarza Jamesa Hiltona w powieści "Zaginiony horyzont". Wydana w 1933 roku książka opisuje nieistniejącą dolinę leżącą u stóp gór w Tybecie. W Shangri-La panuje ład i sprawiedliwość, a życie jej mieszkańców wypełnione jest medytacją. W fikcyjnej krainie panują rządy lamów, znajduje się tam również buddyjski klasztor. Autor kilka lat przed napisaniem powieści odwiedził dolinę Hunza położoną niedaleko Tybetu, która zainspirowała go do stworzenia Shangri-La. Wielu ludzi zafascynowanych Tybetem zastanawia się, ile prawdy, a ile fikcji znajduje się w powieści.

35. ZATOPIONE PIRAMIDY JAPONII

Pod koniec lat 80. japoński przewodnik Kihachiro Aratake nurkował u wybrzeży wyspy Yonaguni, należącej do archipelagu Riukiu. Ze zdumieniem odkrył, że w tym miejscu pod wodą znajdują się niezwykłe, tajemnicze megality przypominające ruiny Stonehenge czy egipskie piramidy. Do dziś naukowcy nie są w stanie wyjaśnić, czy tzw. japońskie piramidy są dziełem człowieka, ani ustalić ich wieku. Nic dziwnego, że w odniesieniu do Yonaguni powstało mnóstwo zagadkowych hipotez, często z pogranicza nauki i fantastyki. Kto i dlaczego wybudował te niesamowite struktury? Możliwe, że jeszcze długo się tego nie dowiemy.

36. SAMURAJE

Słowo "samurai" oznacza w języku japońskim wojownika. Pierwsi samuraje pojawili się w Japonii na przełomie VII i VIII wielu. Przede wszystkim znakomicie władali mieczem, lecz pełne wykształcenie samuraja nie ograniczało się jedynie do umiejętności walki. Należało poznać tajniki kaligrafii, retoryki, medycyny, matematyki, prawa, muzyki czy literatury. Tak samo jak europejscy rycerze, również samuraje mieli swój kodeks honorowy. Zwany był on bushido, czyli droga wojownika. Z kulturą samurajską związanych jest wiele niezwykłych obrzędów, dotyczących m.in. obchodzenia się z mieczem już od momentu jego wykucia.

37. CZYNGIS-CHAN TERROR I PODBÓJ

Czyngis-chan to postać, która do dziś budzi podziw i fascynację nie tylko w rodzimej Mongolii. Jak to możliwe, że synowi przywódcy niewielkiej ordy udało się stworzyć jedno z największych imperiów w historii ludzkości? W szczytowym momencie swego panowania Czyngis-chan władał terenami Azji Środkowej, Bliskiego Wschodu, południowymi Chinami i Rusią, co dawało razem obszar 24 000 000 km2. Również prywatne życie Czyngis-chana pełne jest niezwykłych wydarzeń, jak choćby porwanie ukochanej czy bratobójcze walki.

38. ZAGINIONE ŚWIATY - TADŻ MAHAL

Historia powstania monumentalnego mauzoleum w indyjskiej Agrze to jedna z najpiękniejszych romantycznych opowieści wszech czasów. Grobowiec wybudował w XVII wieku cesarz Szahdżahan z dynastii Wielkich Mogołów, by oddać w ten sposób cześć zmarłej przedwcześnie żonie, Mumtaz Mahal. Z kronik wynika, iż monarcha bardzo kochał Mumtaz Mahal i jego rozpacz po śmierci kobiety była szczera. Oboje zostali wyswatani jeszcze jako dzieci, a w dorosłym życiu połączyło ich prawdziwe uczucie. Budowa mauzoleum zajęła Szahdżahanowi ponad 20 lat, o mały włos nie doprowadzając władcy do ruiny. Tadż Mahal po dziś dzień jest jednym z najwspanialszych cudów architektury, co roku przyciagając do Indii miliony turystów.

39. IMPERIUM WOJOWNIKÓW: WIELCY MOGOŁOWIE

Wielcy Mogołowie panowali w Indiach od XVI do XIX wieku. Ta pochodząca z terenów dzisiejszej Turcji i Mongolii dynastia wywodziła swój rodowód od Timurydów. Panowanie Mogołów w Indiach zapoczątkował Babur, potomek Czyngis-chana. Udało mu się podbić tereny sułtanatu delhijskiego i dać początek dynastii, która władała Indiami przez kolejne stulecia. Mongołom Indie zawdzięczają m.in. korzystną reformę edukacji i systemu monetarnego. Władcy z tej dynastii wyznawali islam i znajdowali się pod dużym wpływem kultury perskiej. Ostatniego władcę mogolskiego, Bahadura Szaha II, obalono dopiero pod koniec XIX wieku.

40. ZAGINIONE DUCHY KAMBODŻY

Angkor, pozostałości po dawnej stolicy imperium khmerskiego, położony jest nad jeziorem Tonle Sap w Kambodży. Ruiny miasta zajmują obszar dwa razy większy od Manhattanu. Znajdują się tu liczne kamienne pałace i świątynie. Archeolodzy uznają to miasto za wspanialsze niż wszystko, co stworzyły Grecja i Rzym. W języku khmerskim wyraz angkor oznacza tyle co "miasto królewskiego klasztoru". Nie powinno więc dziwić, że na terenie dawnej stolicy znajduje się Angkor Wat - największa i jednocześnie najbardziej znana świątynia wybudowana ku czci hinduistycznego boga Wisznu. Budowla wzniesiona została w pierwszej połowie XII w. W XV w. w tajemniczych okolicznościach świątynia została porzucona i po pewnym czasie porosła ją dzika dżungla. Kto i kiedy odkrył ją na nowo dla świata?

41. TAJEMNICE RAJSKIEGO OGRODU

Przez blisko trzy tysiąclecia żydzi i chrześcijanie nie podawali w wątpliwość historycznego charakteru biblijnej opowieści o rajskim ogrodzie. Na poszukiwanie Edenu ruszyli m.in. uczestnicy pierwszej krucjaty, a po nich wenecki kupiec Marco Polo, który ustalił, że raj leżał w dorzeczu Tygrysu i Eufratu. Miejsce to zaznaczono na mapach. Korzystał z nich Henry Rawlinson, major oddziałów wojskowych Kompanii Wschodnioindyjskiej, którego pasjonowały archeologia i lingwistyka. Ze skały w Behistunie skopiował i przetłumaczył inskrypcję. Dzięki odszyfrowaniu pisma klinowego udało się przetłumaczyć kolejne teksty - m.in. epos o Gilgameszu, 1000 lat starszy od Biblii! Wówczas świat dowiedział się o potopie, który zalał Eden nad Eufratem i Tygrysem. W Mezopotamii zatem leży klucz do rozwiązania zagadki. Razem z amerykańskim archeologiem Jurisem Zarinsem odbędziemy fascynującą podróż po krainie Sumerów, by odkryć rajski ogród.

42. KRÓLOWIE - OD BABILONU PO BAGDAD cz.1

Kraina położona pomiędzy dwiema wielkimi rzekami Eufratem a Tygrysem, której antyczni Grecy nadali nazwę Mezopotamia, była w starożytności ogromną równiną z gorącą, bagnistą ziemią. Współcześnie terminem Mezopotamia określa się całą dolinę Eufratu i Tygrysu razem z ich dopływami, czyli obecny Irak i północno-wschodnią Syrię. Około drugiej połowy IV tysiąclecia p.n.e. ziemie te zajęli Sumerowie. Rozwinęli oni jedną z największych cywilizacji starożytnych, tam pojawiło się wiele rozwiązań technicznych, m.in. pług i koło, tam powstało państwo jako zorganizowana struktura społeczna. Mezopotamscy królowie byli wojownikami, swoje terytoria zagarnęli siłą. Pierwszym był potężny Sargon, król Akadu - zdobył doliny nad Tygrysem i Eufratem, doszedł do Zatoki Perskiej, tworząc prawdziwe imperium. Pięćset lat po nim pojawił się Hammurabi, znany ze steli w Luwrze, prototyp polityka, który wiekopomną sławę zyskał jako pracodawca.

43. KRÓLOWIE - OD BABILONU PO BAGDAD cz.2

Od III wieku Mezopotamia stanowiła część imperium Sasanidów ciągnącego się od Indii i Turcji, po Iran, Syrię i Morze Czerwone. Dokonania wielkich starożytnych cywilizacji mezopotamskich dawno zginęły w pustynnych piaskach. W roku 634 Sasanidom zagrozili Arabowie, zdobywczy i ekspansywni wyznawcy proroka Mahometa. Islam wymagał od wiernych gotowości do działań: walk z nieprzyjaciółmi, ale i głośnego wyznania wiary, modlitwy, pielgrzymki do Mekki, postu; zgodnie z zasadą, że prawdziwie wielką świętą wojną nie jest ta, którą pobożny muzułmanin prowadzi przeciw niewiernym, ale dopiero ta, którą poprzez wyrzeczenia i poddanie się przeznaczeniu toczy ustawicznie z samym sobą. Na terenach tych rozgrywały się krwawe wojny, nie tylko w imię proroka Allaha: na kilka wieków zajęli je Turcy, potem na tamtejsze bogactwa zaczęły chciwie spoglądać imperia europejskie. W latach 50. XX wieku w Iraku zaczęły wybuchać rewolty, zaczęło się od masakry w pałacu królewskim.

44. NA TROPIE PRZESZŁOŚCI: IRACKIE PROROCTWA

Położony na terenach dzisiejszego Iraku Babilon to odwieczny symbol pychy; już jego pierwszy potężny władca Hammurabi na swej steli z kodeksem kazał wyryć chełpliwe słowa: "Pan godny berła i korony (...) który zmusił do posłuszeństwa cztery strony świata". W antyku Babilon stał się symbolem wszelkiego zła. Fasycnacja biblijnymi proroctwami nie jest groźna, dopóki...nie stanie się obsesją. W 1987 r. iracki dyktator Saddam Husajn zakończył renowację części pałacu babilońskiego króla Nabuchdonozora i kilku świątyń wokół - miał teraz Babilon w obrębie swej rezydencji. Saddam chciał upodobnić się do Nabuchodonozora, wielkiego budowniczego, który na każdej cegle umieścił inskrypcję podkreślającą jego zasługi. Saddam Husajn dokopał się do fundamentów budowli Babilończyka, wzmocnił je, a potem budował na nich. Na jego cegłach również znajdują się inskrypcje, po arabsku, niosące symboliczny przekaz: "Ja, Saddam Husajn, odbudowałem to miasto".

45. PETRA TAJEMNICE STAROŻYTNOŚCI

Petra, położona w Jordanii w skalistej Wadi Musa (Dolinie Mojżesza), to miejsce odwiedzane przez tysiące turystów, w którym na archeologów wciąż czeka mnóstwo zagadek do rozwiązania, miejsce, które członkowie szczepu Bedul uważają za nawiedzane przez dżiny, niebezpieczne demony czyhające na nieostrożnych wędrowców. W roku 1812 Petrę odkrył szwajcarski podróżnik, Johann Ludwig Burckhardt. Prowadzony przez przewodnika przez wąskie kamienne wąwozy, Burckhardt oglądał setki monumentów. Z czasem badacze Orientu dostarczyli więcej informacji o zagadkowych budowlach. Przed tysiącami lat wznieśli je pustynni koczownicy semiccy, ambitni Nabatejczycy, którzy czerpali z tradycji Bliskiego Wschodu. Pod zręcznymi rękami nomadów-budowniczych wielobarwny piaskowiec przekształcił się w majestatyczne miasto; w sercu pustyni wykuto cuda architektury zadziwiająco podobne do dzieł Greków i Rzymian.

46. KAPADOCJA PODZIEMNE MIASTA

W samym sercu współczesnej Turcji leży Kapadocja, kraina o księżycowym krajobrazie. Pejzaż ten tworzą skały wulkaniczne. W miękkim tufie powstały wielkie miasta - domy i kościoły. Tufowe groty zaczęli wykuwać w II tysiącleciu p.n.e. ówcześni mieszkańcy tych terenów - plemię Hetytów. Ciągnące się kilometrami podziemne miasta miały ochronić miejscową ludność przed armiami potężnych imperiów; były świadkami wojen i konfliktów religijnych. Wiatry i deszcze skruszyły skalną powłokę, dając początek wielkim, płaskim wzniesieniom oraz ostańcom zwanym "baśniowymi kominami". Każda z jaskiń, plątanina korytarzy przypominająca wnętrze ula, skrywa tajemnicę. Sekretów podziemnych miast Kapadocji strzegły pokolenia mieszkańców. Dziś kapadockie skalne miasta stanowią wielką atrakcję turystyczną.

47. JAK POWSTAJE IMPERIUM PERSOWIE

Królom z dynastii Achemenidów po raz pierwszy w dziejach udało się zjednoczyć wszystkie plemiona irańskie i utworzyć z nich silne państwo. W VI w. p.n.e. panująca w Persji dynastia medyjska została obalona przez Cyrusa II Starszego (559-530 p.n.e.), genialnego władcę, który zdołał podporządkować sobie cały azjatycki Wschód. Stworzone przez niego gigantyczne imperium było pierwszym w dziejach świata państwem, które skupiało tak wiele odrębnych kulturowo narodów. Na stolicę swego państwa Cyrus II wybrał Pasargady, gdzie wzniósł wspaniałe pałace. Kolejny władca, Dariusz I Wielki (522-486 p.n.e.), ustanowił wschodnią granicę swojego imperium aż na Indusie. Król wybudował Persepolis - rozległą stolicę swojego państwa, która zachwycała swym przepychem cały starożytny świat. W ten sposób powstało największe państwo w dziejach starożytnego Wschodu, które przetrwało prawie 200 lat, aż do podboju Aleksandra Wielkiego.

48. TAJEMNICE BIBLII KRÓLOWA ESTERA

Purim - żydowskie święto radości, podczas którego czyta się Księgę Estery, urządza zabawy, maskarady i obdarowuje się prezentami, zostało ustanowione na pamiątkę ocalenia narodu wybranego przez młodą kobietę Esterę. Piękna Żydówka spodobała się perskiemu królowi Kserksesowi i władca pojął ją za żonę. Opiekun Estery, Żyd o imieniu Mardochusz, popadł w konflikt z wysokim urzędnikiem perskim Hamanem. Pers z nienawiści do Mardocheusza, wysuwając fałszywe oskarżenia, uzyskał u Kserksesa zgodę na zgładzenie wszystkich Izraelitów w całym imperium perskim. Dowiedziawszy się o tym , Mardocheusz poprosił Esterę o wstawiennictwo u króla. Młoda królowa przez trzy dni i trzy noce pościła w intencji powodzenia swojej misji. Dzięki jej wstawiennictwu Izraelici zostali ocaleni, a Haman poniósł śmierć. Wielu badaczy do dziś poszukuje prawdy o tajemniczej królowej i próbuje znaleźć potwierdzenie prawdziwości jej historii.

49. TAJEMNICE BIBLII - NAJWIĘKSZE BIBLIJNE SEKRETY

Archeolodzy po dziś dzień próbują odkryć tajemnice skrywane w piaskach Bliskiego Wschodu. Poszukują materialnych śladów wydarzeń opisanych na kartach Biblii wykorzystując w tym celu najnowsze zdobycze nauki i techniki. W wielu przypadkach znaleziska archeologiczne potwierdzają relacje zawarte w Piśmie Świętym. Jerycho, Kafarnaum, Megiddo, Qumran to stanowiska, które przyczyniły się do rozwoju dziedziny naukowej, jaką jest archeologia biblijna. Za ojca tej nauki uznawany jest William Flinders Petrie, brytyjski archeolog żyjący na przełomie XIX i XX w. Był on pionierem w wykorzystaniu ceramiki jako narzędzia do określania chronologii. Dzieło Petriego kontynuuje do dziś wielu archeologów i biblistów.

50. ZAGINIONE SKARBY STAROŻYTNOŚCI - AZTEKOWIE I MAJOWIE

Gdy Hernan Cortes przybył do Mezoameryki, zastał tam wysoko rozwiniętą cywilizację Azteków. Czerpała ona wiele z dorobku dawnych indiańskich imperiów Olmeków, Tolteków i Majów. Nieliczne grupy przybyszy z Europy zdołały w bardzo krótkim czasie opanować i zniszczyć terytorium Azteków, licząc na szybkie wzbogacenie się. Najeźdźcy pragnęli zdobyć drogocenne złoto,które należało do Indian. Mimo łupieżczej działalności Hiszpanów, wielkie miasta cywilizacji prekolumbijskich wciąż skrywają skarby czekające na odkrycie. Piramidy i inne monumentalne budowle są niemymi świadkami historii, w której nadal wiele tajemnic czeka na wyjaśnienie. Złoto, kamień i krew splatają się ze sobą w opowieści o starożytnych kulturach Mezoameryki, którym kres przyniosła konkwista.

51. MEKSYK - BÓG, ZŁOTO I CHWAŁA

Zgodnie z legendą pewnego dnia kapłanom boga Huitzilopochtli ukazał się orzeł siedzący na kaktusie i pożerający węża. Duchowni, będący zarazem naczelnikami i przewodnikami wędrownego ludu zwanego Tenoczkami, uznali tę wizję za jednoznaczny sygnał od bogów, że w miejscu, w którym ją ujrzeli, mają zbudować miasto o nazwie Tenochtitlan. Ponieważ koczownicy znajdowali się właśnie na brzegu wielkiego jeziora Texcoco, postanowili wbić wielkie drewniane pale w płytszych miejscach jeziora i zbudować na nich z trzcin i sitowia swoje chaty. Niewielka z początku osada rozrosła się z czasem we wspaniałe miasto - stolicę imperium azteckiego. Wizerunek orła pożerającego węża jest godłem współczesnego państwa Meksyk, a na ruinach dawnego Tenochtitlanu wznosi się stolica kraju, miasto Meksyk.

52. JAK POWSTAJE IMPERIUM - MAJOWIE

W pierwszym tysiącleciu naszej ery kształtowały się cywilizacje Nowego Świata. Mieszkańcy ówczesnej Europy i Azji nawet nie podejrzewali, że istnieje inna część świata, również zamieszkała: półkulę wschodnią i zachodnią dzieliły niezbadane oceany. Na rozległych obszarach Ameryki Środkowej, terenach południowego Meksyku, półwyspu Jukatan oraz pasm górskich Gwatemali i Hondurasu, wśród tropikalnych lasków kryją się bezcenne zabytki pozostawione przez twórców najbardziej rozwiniętej cywilizacji, jaka kiedykolwiek istniała w indiańskiej Ameryce: cywilizacji Majów. Przez niemal cztery stulecia, poczynając od hiszpańskiego podboju terytoriów Ameryki Środkowej, ruiny miast Majów spowijała mgła zapomnienia. Dopiero w drugiej połowie XIX w. rozpoczęły się systematyczne poszukiwania, badacze wydzierali ziemi i pożerającej wszystko dżungli wspaniałe pomniki tej kultury; jednym z nich jest pradawna stolica państwa Majów - Tikal.

53. GŁOSY ZAKLĘTE W KAMIENIU

W jednym z najstarszych miast Majów - Copan - grupa badaczy w zawrotnym tempie rozwiązuje zagadki archeologiczne. Nad sekretami władców Copan głowi się ponad 50 pracujących tam naukowców; kluczem do rozwikłania tajemnic jest odczytanie pisma. Majowie pisali znakami wyrażającymi nie tylko dźwięki, ale przede wszystkim pojęcia. Z chwilą gdy znaczenie tych obrazków poszło w zapomnienie, pismo Majów stało się szyfrem prawie niemożliwym do odcyfrowania, tym bardziej że po wielu wiekach znaki, ulegając licznym przemianom, przestały być podobne do przedmiotów, które wyobrażały. Znaczenie chińskich piktogramów zachowało sie dzięki ciągłości tamtejszej kultury. Egipskie hieroglify z czasem wyszły z użycia, ale udało się je odczytać dzięki temu, że pewien oficer napoleoński znalazł w Egipcie słynny kamień z Rosetty, gdzie starożytnym znakom towarzyszył tekst w dwóch znanych językach. Zobaczymy, jak hieroglify Majów odczytują uczeni nazywani nowymi odkrywcami.

54. W POGONI ZA PRAWDĄ - MIASTO BOGÓW

Kultura Indian Olmeków pozostawiła ślady w Dolinie Meksyku. Pewne jej wpływy są widoczne w dokonaniach Majów. Główny olmecki ośrodek religijny stanowiło Teotihuacan - prawdziwe miasto, z centrum obrzędowym otoczonym dzielnicami mieszkalnymi, co w okresie klasycznym było dla Ameryki czymś zupełnie wyjątkowym. Kompleks budowli kultowych usytuowano wzdłuż ponad trzykilometrowej alei, zwanej Drogą Zmarłych. Po obu stronach Drogi Zmarłych wznosiły się piramidy, platformy, pałace. Na południowym końcu alei zbudowano piramidę o ścianach, na przemian, pionowych i ukośnych; pomiędzy kamiennymi gzymsami wiły się cielska wężów, z murów sterczały paszcze gadów i wyobrażenia boga deszczu; potwory o oczach z obsydianu wpatrywały się w przechodnia. Pomimo kilku rekonstrukcji powiększających skalę i dodających nowe elementy do starych założeń, całość zachowała wiele z pierwotnego wyglądu. Autorzy filmu proponują spacer po Teotihuacan.

55. ZAGINIONE MIASTO INKÓW

W lipcu 1911 r. Hiram Bingham, młody historyk z Uniwersytetu Yale, zszedł do wąskiego, otoczonego potężnymi górami wąwozu rzeki Urubamba w pobliżu starej stolicy Inków, Cuzco. W porównaniu z panoramą, jaką ujrzał, bladła wspaniałość słynnych ruin Pompejów i wykutej w skałach Petry. Bingham nadał temu miejscu nazwę sąsiedniego szczytu Machu Picchu, co w języku keczua znaczy Stara Góra. Gdy tylko oczyszczono teren, ukazało się inkaskie miasto - przetrwało niemal w całości, dzięki czemu stanowi niezwykły obiekt badań nad układem urbanistycznym i życiem mieszkańców prekolumbijskiej Ameryki. Machu Picchu jest uważane za najbardziej zdumiewające znalezisko archeologiczne Starego i Nowego Świata. Budowle miasta Inkowie wznieśli z precyzyjnie obrobionych białych granitowych ciosów, przylegających do siebie tak dokładnie, że nie sposób wsunąć w nie ostrza noża.

56. W POGONI ZA PRAWDĄ - PRAWDZIWA ŚWIĄTYNIA ZAGŁADY

Położona w dolinie Andów miejscowość Chavin dała nazwę kulturze przedinkaskiej, której architektura osiągnęła niezwykle wysoki stopień rozwoju. Od połowy II tysiąclecia p.n.e. powstawały na tym obszarze zespoły obrzędowe, m.in. Świątynia Zagłady. Na zdobiących budowle reliefach, a także w odnalezionych tam rzeźbach i ceramice indiańscy twórcy ukazali postaci łączące motywy zwierzęce: gady, ptaki, koty. Z terenu Chavin mógł także pochodzić zwyczaj zażywania środków halucynogennych, istotna część ceremoniału religijnego, podobnie jak składanie ofiar z ludzi, co przedstawiają dekoracje naścienne ze Świątyni Zagłady. Samo Chavin mogło być stolicą niewielkiego, rządzonego przez kapłanów państwa albo miejscem pielgrzymek. Jedna z teorii głosi, że sanktuarium w Chavin zostało wzniesione rękami pielgrzymów.

57. W POGONI ZA PRAWDĄ - TAJEMNICA RYSUNKÓW Z NAZCA

Naziemne rysunki, tzw.geoglify, stanowią jedną z największych zagadek archeologicznych. Występują na całej półkuli zachodniej, od Alaski aż po Patagonię. W czasach kolonialnych dopatrywano się w nich napisów Greków, Fenicjan, Hebrajczyków i innych przedsiębiorczych przedstawicieli białej rasy. Świat dowiedział się o nich w latach 20. XX w., gdy w Peru uruchomiono komunikację samolotową - piloci, oglądający linie kreślone na górskich płaskowyżach, wpadali w zachwyt. Ich opowieści zaintrygowały świat naukowy, wzbudziły ciekawość amatorów i pasjonatów: jedni widzieli w nich sekretne znaki, inni uważali za zwykłe gryzmoły. Tajemnicę postanowił rozwikłać autor filmu, w czym pomoże mu podniebna wycieczka superlekkim samolotem. W tę szaloną podróż zaprasza również widzów.

58. TAJEMNICE STAROŻYTNOŚCI - KREW I SKARBY PERU

Kulturę Indian Moche (albo Mochica) z wybrzeża Pacyfiku ukazały światu wykopaliska prowadzone w grobowcach. W odległych wiekach lud ten wznosił olbrzymie świątynie-piramidy Słońca i Księżyca, tworzył wazy o oryginalnej formie, przeznaczone do krwi z rytuałów ofiarnych. Moche czcili krwiożerczego boga wyobrażanego z kłami, który żądał ludzkich głów. Aby zapewnić sobie jego łaski, składali ofiary z ludzi. W rzeźbionych realistycznych dekoracjach naczyń powtarza się wątek wręczenia głównemu bóstwu pucharu wypełnionego ludzką krwią. W 1995 r. pod Piramidą Księżyca archeolodzy znaleźli około 40 szkieletów mężczyzn pomiędzy 17 a 30 rokiem życia, wszyscy zginęli gwałtowną śmiercią, poderżnięto im gardła, obcięto głowy. W piasku, jak po bitwie, leżały odcięte głowy i kończyny. Zagadkę ich śmierci z pomocą naukowców usiłują rozwikłać autorzy filmu przypominającego kryminał, którego akcja rozegrała się przed setkami lat.

59. TAJEMNICE STAROŻYTNOŚCI - ZAGINIONA ARKA

W biblijnej Księdze Wyjścia znajduje się informacja o obitej złotem skrzyni z drzewa akacjowego zbudowanej przez Hebrajczyków u stóp góry Synaj według opisu, który Jahwe przekazał Mojżeszowi. Arka Przymierza to symbol boskiej obecności na ziemi, złożono w niej tablice Dekalogu - Dziesięciu Przykazań. Złotą skrzynię Żydzi nosili podczas wędrówek i bitew, wreszcie złożyli ją w zbudowanej przez króla Salomona świątyni jerozolimskiej, w miejscu zwanym "święte świętych". Arka zniknęła w 586 r.p.n.e. po zdobyciu Jerozolimy przez władcę Babilonu, Nabuchodonozora II. Zaginiona złota skrzynia, którą zdobiły postaci cherubinów - strażników z rozpostartymi skrzydłami, na przestrzeni dziejów rozpalała wyobraźnię nie tylko wierzących i poszukiwaczy skarbów, szukali jej krzyżowcy, awanturnicy, archeolodzy, a nawet bohaterowie filmowi, jak słynny Indiana Jones. Autorzy filmu twierdzą, że wpadli na trop Arki - czyżby udało im się odkryć skarb, o którym śnili ich poprzednicy od 2,5 tysiąca lat?

60. POSZUKIWANIA ARKI NOEGO

Jahwe ostrzegł Noego przed nadchodzącym potopem. Rozkazał mu zbudować arkę z drewna gofer; miała ona pomieścić Noego, jego rodzinę oraz żyjące na ziemi zwierząta, po jednym z każdego gatunku. Bóg sam zaprojektował arkę, mierzyła ona 300 łokci od dzioba do rufy, 50 od burty do burty i 50 od luków do kila. Noe spędził 52 lata, wypełniając zadanie cieśli okrętowego. Mit o arce i potopie to wspólny element większości mitów o stworzeniu. Poszukiwacze arki wierzą, że powszechność mitu o potopie wynika z faktu, że coś takiego naprawdę się wydarzyło. Mekką dla poszukujących potwierdzenia starotestamentowej opowieści jest góra Ararat (utożsamiana z biblijnymi górami Urartu) w Turcji, pokryty śniegiem szczyt, którego nazwa w języku tureckim brzmi Agri Dagi - Góra Bólu. Mimo 40-stopniowego mrozu i smagających wichrów wspinają się na nią śmiałkowie przekonani, że właśnie tam osiadł korab biblijnego patriarchy. Autorzy filmu opowiadają o gorączce poszukiwań na szczycie Ararat.

61. MOJŻESZ NA GÓRZE SYNAJ

Mojżesz, charyzmatyczny wódz, prorok, pośrednik między Bogiem a ludźmi, prawodawca, stanowi centralną postać Pięcioksięgu, od uwolnienia z Egiptu w Księdze Wyjścia aż po ostatnie rozdziały Księgi Powtórzonego Prawa. Pierwsze pięć ksiąg Biblii nazywamy Torą. Niektórzy uczeni próbowali odebrać Mojżeszowi wszystkie zasługi, podając w wątpliwość nawet samo jego istnienie, jednak zawsze istnieje nadzieja, że archeologia uzupełni luki w Biblii lub że zostaną odkryte jakieś obiektywne dowody wydarzeń, które pozwolą je zweryfikować albo dostarczą informacji, jakich tam zabrakło. Dlatego na półwyspie Synaj od lat trwają poszukiwania jakichkolwiek śladów exodusu ludu Izraela z Egiptu do Ziemi Obiecanej.

62. KRÓL DAWID: POETA WOJOWNIK

To jeden z największych królów biblijnych, jego imię po hebrajsku znaczy "dowódca" albo "umiłowany". Był pasterzem owiec, gdy prorok Samuel namaścił go na króla ludu Izraela. Bóg wybrał go na pogromcę olbrzyma Goliata, wojownika filistyńskiego. Gdy Dawid został władcą, prowadził zwycięskie wojny. Był pisarzem i pieśniarzem, w Księdze Psalmów wymieniany jest jako autor części z nich. Oprócz Biblii, w żadnym źródle historycznym nie ma wzmianki o królu Dawidzie, największa zagadka brzmi zatem: czy w ogóle istniał? Uczeni wciąż pracują nad tym, aby dostarczyć argumentu, że władca był postacią historyczną. W 1993 r. na stanowisku w Tel Dam w północnym Izraelu archeolodzy wykopali kamień, który przeleżał w ziemi 29 wieków, zapisano na nim zwycięstwa wielkiego króla Syrii odniesione w IX w.p.n.e.:"Walczyłem przeciw Izraelowi i zabiłem króla z domu Dawidowego". Odkrycie odbiło się szerokim echem w świecie nauki, czy okaże się ono świadectwem potwierdzającym istnienie Dawida?

63. KRÓL SALOMON

Jego imię oznacza po herbajsku "pokój", "pomyślność". Salomon był synem Dawida i Batszeby. Gdy objął po ojcu tron Izraela, miał sen, w którym Jahwe obiecywał mu spełnienie jednej prośby. Salomon, jako władca niedoświadczony, prosił o dar mądrości - "o serce pełne rozsądku". W czwartym roku panowania rozpoczął wznoszenie świątyni na wzgórzu Moria w Jerozolimie. Po siedmiu latach święty przybytek został ukończony i uroczyście poświęcony przez króla. Tradycja żydowska przypisuje Salomonowi autorstwo biblijnych ksiąg i psalmów; w młodości napisał Pieśń nad pieśniami. Ponadto znał mowę zwierząt i egipskie nauki tajemne, jego dwór stał się ośrodkiem kultury.

64. JAK POWSTAJE IMPERIUM - STAROŻYTNA KARTAGINA

Od IX w. p.n.e. Kartagina, założona przez kupców fenickich, wyrastała na supermocarstwo basenu Morza Śródziemnego. Kartagińczycy, utalentowani budowniczowie, wznosili imponujące gmachy z ciosanych bloków kamiennych, bez użycia zaprawy murarskiej. Miasto wabiło przybyszów bogactwem, w okresie świetności liczyło ponad 300 tysięcy mieszkańców. Serce Kartaginy stanowił port, centrum międzynarodowego handlu. Tamtejsi szkutnicy budowali ogromne galery napędzane setkami wioseł, na tych statkach przedsiębiorczy kupcy kartagińscy wyruszali w szeroki świat: na wyspy Morza Śródziemnego, do spowitej mgłami Kornwalii; opływali również wybrzeża Afryki.

65. RZYM - ROZKWIT I UPADEK IMPERIUM - WOJNY DACKIE

Z końcem I w. Imperium Romanum panowało nad ówczesnym światem. Ogromna armia pod dowództwem wybitnych wodzów stanowiła siłę nie do pokonania. Jednak potężnym władcom rzymskim sen z powiek spędzały plemiona barbarzyńców - Dakowie i Germanowie - które wciąż zachowywały niezależność, szczególnie uciążliwi byli pierwsi z nich. Do Rzymu coraz częściej napływały niepokojące wieści z Dacji, informatorzy donosili, że król Decebal rozbudowuje stare i wznosi nowe twierdze, wyrabia broń i gromadzi zapasy, szkoli żołnierzy na wzór rzymski. Decebal opłacał budowniczych i inżynierów z imperium, którzy chcieli mu służyć, przyjmował także dezerterów. Co prędzej należało położyć kres rosnącemu w siłę państwu dackiemu. W 83 r. cesarz Domicjan poprowadził legiony za Ren i Dunaj...

66. RZYM - ROZKWIT I UPADEK IMPERIUM - INWAZJA NA BRYTANIĘ

Położona na krańcach świata Brytania przerażała, a jednocześnie fascynowała Rzymian. Cesarz Klaudiusz pragnął ją zawojować - zwycięstwo to chwała i łupy dla legionistów, duma i prestiż dla władcy. Dowództwo powierzono wybitnemu wodzowi Aulusowi Plaucjuszowi, poprowadził on armię złożoną z czterech legionów, które wraz z wojskami pomocniczymi liczyły około 50 tysięcy żołnierzy. Kampania Plaucjusza polegała na błyskawicznym ataku na wojska nieprzyjaciela - dokonały tego oddziały germańskich Batawów: w pełnym uzbrojeniu przeprawili się oni przez rzekę i napadli na zupełnie zaskoczonych Brytów. Po tym śmiałym manewrze wojska rzymskie musiały zaczekać na przybycie Klaudiusza, który chciał być świadkiem decydującej bitwy. Rzymianie zdobyli stolicę Brytów - Camulodunum (Colchester). Zadowolony cesarz wrócił do Ryzmu, gdzie kazał wznieść na swoją cześć łuk triumfalny.

67. RZYM - ROZKWIT I UPADEK IMPERIUM - OSTATNI CESARZ

W V w. po setkach lat wojen zachodnie Imperium Romanum było cieniem dawnej świetności, rozległą prowincję cesarstwa, Panonię, opanowali Hunowie ze swym władcą Attylą. Niedługo potem cesarstwo musiało zawrzeć upokarzający traktat z potężnym plemieniem Burgundów. Wkrótce ich król, Gundobad, został faktycznym władcą imperium. To on wybrał nowego cesarza, Gliceriusza. W cesarskiej sali tronowej zasiadało teraz więcej barbarzyńców niż Rzymian. Tymczasem Bizancjum rozkwitało, jego władca, Leon, uważał, że za klęski cesarstwa zachodniorzymskiego odpowiada Gliceriusz, dlatego na jego miejsce wyznaczył własnego imperatora, Juliusza Neposa. W 474 r. Nepos wypłynął z armią z Konstantynopola do Italii. Przeciwko Bizantyjczykowi własną armię wystawił Gliceriusz - czy cesarz rzymski mógł liczyć na wierność swoich dowódców?

68. JAK POWSTAJE IMPERIUM - CESARSTWO BIZANTYJSKIE

Konstantyn Wielki był jednym z władców, którzy zmienili świat. Gdy zasiadał na tronie, cesarstwo rzymskie było podzielone na dwie części. Konstantyn sprawował władzę nad Wschodem i Zachodem. Wkrótce po objęciu władzy cesarz wybrał się nad zatokę Złoty Róg, do Byzantionu, greckiej kolonii handlowej, gdzie włócznią wyrysował na ziemi granice miasta-stolicy. Nazwał je Konstantynopolem. Powstawało według planów rzymskich architektów. Położone na wzgórzach miasto podzielono na 14 dzielnic, połączonych szerokimi ulicami. Zaopatrzenie w wodę zapewniały akwedukty i cysterny służące do gromadzenia deszczówki. Konstantyn był wybitnym władcą, choć miał na rękach krew - zlecił zabójstwo syna, ponieważ podejrzewał go o romans z macochą; ona także poniosła śmierć z rozkazu cesarza. Na łożu śmierci władca przyjął chrzest: we śnie miał zobaczyć na niebie krzyż, a obok napis: "Pod tym znakiem zwyciężysz".